MŨHIKI WA MĨKOSI

Ndirikanaga gĩtang’a kĩmwe gĩetagwo Wahũga ngarana wakwa ngerirĩria narĩ korwo nĩatũũraga. Ũyũ mũthuuri nĩwe warĩ ithe wa baba no ndacihũnga wega njiguaga cũcũ aagĩire ihu rĩa awa athiĩte gũtua ithanjĩ rĩa kũgita. No magĩgakinya gũtũũra gũkũ Icangware maumĩte mĩrĩmo mĩingĩ makĩũrĩra ng’aragu yarĩ kuo yetagwo ng’aragu ya Gĩthioro kana ng’aragu ya Kĩmotho mwaka-inĩ wa 1918. Maakinya magĩkora mũthuuri wetagwo Mang’ũriũ nĩwe warĩ mwene ngamba ĩyo. Guka akĩmũthĩnjĩra mbũri ya ndarwa nĩguo egwatĩre gĩthaka na rĩrĩa oonirio ha gwaka akĩruga njohi ya kũrugũria nyũmba. Thuutha wa thikũ nini agĩtĩkĩrĩka nĩ athuuri a itũũra rĩu hĩndĩ ĩrĩa aamathĩnjĩire mbũri ya gĩikaro na akĩheana ĩngĩ yetagwo ya rũteere. Mang’ũriũ akĩmaciara na mbũri na magĩtuĩka a kũu.

Kwa ihinda ta rĩa imera igĩrĩ kuuma mathaama guka akĩhikia mũirĩtu wetagwo Wairĩma. Magĩciara ciana igĩrĩ na tondũ ũtonga wao nowongererekaga akĩhikia atumia angĩ eerĩ. Mũhiki wa gatatũ nĩwe wetagwo Waituĩku na agĩciara ciana na kamwe gacio nĩko gagacooka gũtuĩka baba. Baba aarerirwo e mwana mwathĩki na gĩtũnio kĩa mũciĩ. Thuutha wa mĩaka ĩtaano gũthira, agĩcookio ihu-inĩ rĩa nyina na akĩambĩrĩra gũkomaga thingira wa ithe. Njiguaga e kĩhĩĩ kĩa rũũru yarĩ nema kũhĩa tondũ nĩmangĩaingĩrire kwene na maiye igwa kana ngwacĩ mahĩhie. Aakinya kũhĩĩra, ithe akĩhe athuuri kĩnya kĩa njoohi na ngoima irĩ cia kũhooya irua. Mũthenya wa matuumo, agĩtemwo ũkurũ na kwaroka gũkĩa mbere ya kũrũma thaano agĩitĩrĩrio maaĩ ma ithanwa. Akĩrua ruo na riika rĩa gĩcina bangi. Mĩeri ĩtatũ yathira o makĩinagaga wainĩ, akĩnyua muuma wa aanake akĩhĩta akiuga; “Gĩtĩ baba.” Kuuma mũthenya ũcio, agĩtuĩka wa njaama ya muumo nake ithe akĩmũrutĩra mbũri cia magongoona ma kamatimũ na ĩmwe yacio nĩ mbũri ya njaga na ĩngĩ ya rwĩmbo.

Aarĩkia kũigana, akĩgũranĩrwo nĩ guka na agĩakĩrwo. Tũgĩciaranĩrwo na mwarĩ wa maitũ na mũũrũ wa maitũ. Nĩndendete guka mũno na nĩndamũceeragĩra kaingĩ tondũ aaikaraga kwa nyakĩambi wake. Ndakinya thingira wake akaahe ithunya rĩa ndũrũme kana rũkũri. Koguo ndiaikaraga itamũng’etetie na tuonana tũkageithania; “Thuagui?” No kaĩ ndiaikaraga mũno itainũkĩte gwitũ tondũ cũcũ nĩanegenagia guka mũno oona tũkĩmũceerera. Gwatuĩkaga baba nĩ mwana wa ngatha na nĩkĩo guka atwendete gũkĩra ciana icio ingĩ cia mũciĩ wake. Mũthenya ũmwe nĩ ũndũ wa inegene guka nĩaihũrirwo nĩ matũkũya na akĩhũũrithania kĩnya thĩ kĩaihũire gĩthambio akĩgeka nyakĩambi tondũ aarĩ thabai yagiragia nginya mũciĩ ũkomeke. Ona gũtuĩkaga cũcũ ũcio kwĩ hĩndĩ aatĩririe itega rĩene ahithĩte nyanja igĩrĩ cia njohi. Agĩcooka agĩcioya agĩcitwarĩra mwĩthaga wamũmbĩte matanamenyana na guka. Kũrĩ hĩndĩ eendaga kũũraga guka oete kĩnya gĩake na hitho agathiĩ akongerera igati mbakĩ-inĩ. Rĩrĩa agĩcookirie harĩa kĩaigĩtwo, guka agĩkunya rwara rũmwe ota mũtugo na akĩihũria iniũrũ. Reke wagui aathimũre atagũtigithĩria nakĩo kĩmira kĩa mbakĩ gĩkĩihũra ũthiũ na ũĩ ũrĩa kĩrĩ kĩirũ. Agĩthithina nginya akĩigua ta e gũkua. Akĩruta gĩthii agĩkĩrekania thĩ no kwa mũtino mũũru gĩkĩgwa mwaki-inĩ wa thingira gĩkĩhĩa icũrĩ igĩrĩ. Hĩndĩ oro ĩyo e njaga o tiga gathitĩri akĩona cũcũ nyakĩambi agĩkua nĩ mĩtheko e gwake rũri. Guka oona ũguo, akĩoya ndua yaihũire njohi akĩmĩhũũrithania thĩ akĩgeka cũcũ o rita rĩngĩ. Ngĩũka o ngĩmenya atĩ ĩkũrũra yarahũraga imaami. Na tondũ nĩarĩ na mwano wa gwĩthokia akĩũthaamĩria kwa ngatha ĩno ĩciarĩte baba. Kwĩragwo gwakahũka gũticookaga ndebe, cũcũ agĩtuĩka nyagacũ o hamwe na rũciaro rwake.

Guka akĩroria ũtonga wake wothe gwa cũcũ na koguo twatũũragio nĩ makengeto ma mbũri cia gĩcegũ gĩa cũcũ na ngwacĩ cia mũibai cia ngurumo ya maitũ. Ndirĩ ndaaga gĩtete kĩa iria nacio inandũ cia maitũ itirĩ ciathira maguta. Nĩ ũndũ wa ũtonga kũingĩha, awa na nowe wananagio mũũrũ wa Wahũga akĩenda gacohi na ikeno mũno. Gũtirĩ hĩndĩ arĩ araara atarĩ mũrĩĩu na gũthiaga ndaci kũrĩa yararĩrio. Ũtukũ ũmwe mbere ya mũgoiyo kwambĩrĩria nĩmoohanĩire nyeki na nyarari yetagwo Wakĩĩnĩ yarĩ njirũ ta mbirũ na yaumĩte mwena wa rũgũrũ kwa mbarĩ ya Mũrĩa Koori. Yeyohaga nyarũrũng’a, hang’i na ĩgekĩra icũhĩ cia itina ĩgakĩgema o ũũ wega nginya ĩgĩkinya kũũmba baba. No kaĩ yarĩ njũne maitho nĩ mbaka kũmũkĩra ĩ. Twĩragwo ona kwĩ hĩndĩ yahikĩte kwa mbarĩ ya Mũtinia Ngingo no makĩhĩtania na iciciarawe nĩ kwenda kũgĩrima tũgondu twake na ũĩ atumia matigĩrimaga. Ngĩigua aneyatũrĩra rũthanju rwa mũgendi wa ithe na mũrũme na agaaka gĩthũnũ gĩakũrĩagĩra nyama kuo. Agĩtũmĩrwo athuuri mamũkaanie no akĩmaruma ta rũrũ nĩ rũ na akĩmeera atĩ make makinyagwo mahora.

Mũrũme akĩnogio nĩwe na tondũ nyenje ĩrĩ gũtũ ĩhũgagia mwene, akĩmũte na akĩũraga ũthoni ũcio.

Nĩ ũndũ wa mwĩgotio kana ũrugarĩ wa nyondo, baba agĩthuga nyarari ĩrĩa na thuutha wa imera nyingĩ, ĩkĩaga kuoha nda nginya guka agĩkinya kũmũũria nĩkĩĩ agũkomera mathayo. Ihinda-inĩ rĩu ndaakũranaga ĩrĩo kana ĩteo nĩ kũhumbwo maitho nĩ wendo na tondũ gatuma kainagia mũrigwo, agĩakĩra ngatha ĩyo mũciĩ warĩ mũthaka mũno na gũgĩtuĩka hendikuota ya baba. Ona akorwo mũka ũcio wa baba na nĩwe maitũ mũnini nĩ aacambagio nĩ andũ, kaĩ nĩ mũtumia warĩ kĩyo mawĩra-inĩ makeĩ. Ona nĩ mwĩtahĩri akĩhithaga makũmbĩ-inĩ make na ma mbarĩ ciao.

Na tondũ mũka ũrĩ kĩronda ainagĩra ihũgo, ithuĩ na maitũ tũgĩtigwo tũtarĩ mũrori. No mũnyaka ũrĩa warĩ ho, maitũ aarĩ kĩo na nyũngũ yake ndĩrĩ yaga mũthũra kana thĩĩgo ciake ikĩaga kĩnagĩ. Ngatha ĩno ĩkĩhũũrithania mũciĩ witũ na andũ a itũũra rĩothe. Ona mũrĩmo wa Thingithũ njiguaga nĩkuo ithe wa cũcũ aumĩte nao makĩenda gũtũnyarara. Harĩa hahĩtanĩire mũno nĩ rĩrĩa baba maathire gũtaha Ũkabi-inĩ na rĩrĩa maakinyirie ng’ombe gwitũ mũciĩ nĩguo igayanwo nĩ njaama ĩrĩ yothe, maitũ mũnini akĩĩhurĩria iria nyingĩ. Imwe akĩhe maitũ na iria ingĩ akiumagaria kwao. Ona akĩmenagwo ithuĩ tũmwĩtaga maitũ mũnini tondũ nĩatũririkanaga. Ũndũ ũcio ũgĩtũma baba arĩo thĩnjo nĩ njaama. Ngĩririkana ona hĩndĩ baba aagĩrimĩte mĩatũ ya guka yatũũrĩtwo nĩ ndambarari no maitũ mũnini wamũtindĩkĩrĩirie akagĩrime. Awa aarĩ wa gũtigĩrwo kĩrumi nĩ ithe.

Reke ngwĩre, kwĩ hĩndĩ baba erĩga kũinũka aimbĩte thiithi na orio nĩ wakinĩwe wĩtagwo Mũreera kuuma Kĩangigĩ nĩ kĩĩ kĩũru ngĩigua amwĩra; “Ndĩragũthirwo nĩ kamũũndũ karendaga kũũmba Wakĩĩnĩ tũthiĩte nake haarĩa mũtema ũũkĩ. Ndakooria nĩkĩĩ karathumbũra mũtumia wakwa karandarĩkia thiarĩ ya thiithi. Ona nĩ Ngai tondũ karangũthire ndĩratahĩka ũrĩu wothe wa njohi ũrathira. Ndeigua ndĩreinũkĩra.”

Nĩ gwakinyire atĩ mũka ũyũ wa baba nĩarehurĩria ithaka cia mbarĩ ingĩ na oorio akauga atĩ gĩthaka nĩ ngwatĩra; gũtirĩ kĩa mũũndũ. Mĩgũnda na mbũri ici arehurĩria agĩtwaragĩra aa mũũrũ wa nyina na kwa mbarĩ ya ithe. Ona tondũ kwa maitũ mũnini gũtũũraga maciira ma mbarĩ na mĩhĩrĩga, kaĩ ona ithuĩ nĩ tũgunĩkĩĩte na maitũ ĩ. Kũrakinyire handũ baba araringithio thenge nĩ athuuri nĩ ũndũ wa mĩtugo ĩyo ya mũka na kuuma ihinda-inĩ rĩu arambĩrĩria kũhingũka maitho tondũ nĩarethire Tharũga, Gaciĩ na Wang’endo macookie Wakĩĩnĩ kwa ithe. No Wakĩĩnĩ nĩtararegaga tondũ arainũkirio kĩa hinya. Niĩ na mwarĩ wa maitũ nĩtũraiguire ũũru mũno twaririkana ũrĩa atwendete. Ndĩraririkana o rĩmwe atĩ he iringa rĩa nyama ya kĩruugũ rĩorire kwa mũũrũ wa Gakunju na rĩtiamenyekire kũrĩa rĩathiire. Kaĩ atarĩ maitũ mũnini wetuire atĩ nĩ harĩ ũndũ arenda kwĩra baba. Agĩgĩtĩkĩrio athiĩ kĩruugũ-inĩ. No ũũma nĩ atĩ ndarĩ ũndũ eeraga baba ĩndĩ eendaga o kũiya nyama. Akĩmĩohania na mũthuru agĩtũrehera. Mũtumia ũyũ akima no nginya atwĩtĩre kĩmitũ na aakiya ũcũrũ agatwĩkĩrĩra kĩnya-inĩ. Ti ũhoro nĩ baba wathanĩte aingatwo na ngingo ndĩkĩrĩ yakĩra mũtwe. Athuuri acio atatũ mamũkinyia marambire kũmaka. Irũhĩ iria mbirũ na mĩrungu ya mĩgoma ya maitũ ĩrĩa yanoora gũgatuĩka ĩrarĩirwo nĩ hiti, irakorirwo gĩcegũ kĩa nyina. Ona nyathiba cia mwarĩ wa iya na mĩthuru ya maitũ ĩrakorirwo yanĩkĩtwo nyunjurĩ wa ikũmbĩ rĩao. Ndeto icio ciatũkinyĩra tũtinaciyũkia na tũrakararia tondũ ithuĩ tũtironeete ũũru wa maitũ mũnini.

Kuuma ihinda-inĩ rĩu baba aikaraga ta akuĩrĩirwo nĩ ũndũ nĩaconokaga gũcooka riko-inĩ rĩa maitũ. Akĩũra mũciĩ na tondũ rĩanakunya mbakĩ rĩtitigaga kũmĩenda, ndĩraiguire nĩarauhire gĩcookio kĩngĩ kĩa mbarĩ ya Hũngũ na agĩũka nakĩo mũciĩ agĩtwĩra tũgĩĩtage maitũ. Niĩ na mwarĩ wa maitũ tũkiuga tũũĩ o maitũ mũnini ũrĩa baba aateire. Na tondũ mũũrũ wa maitũ nĩaiguaga ithe mũno, agĩtĩkĩra kũmwĩtaga maitũ. Nĩguo hiihi tũkinye kũnyarara maitũ mũnini ũrĩa wathiire, baba nĩageragia kũmũnyũrũria kaingĩ akĩaragia njũri ciake o harĩa athiĩ. Ona e kĩrugũ-inĩ kĩa athuuri, no njũru akoragwo akĩaria cia Wakĩĩnĩ akiugaga atĩ moritũ mothe ageragĩra nĩwe. Ithuĩ tũgakinya handũ tũkaigua ta tũngĩnyarara kana tũkaane baba. Na kaĩ awa ti mũkenu nĩ ithuĩ ĩ. No tũgwĩka atĩa tũmene maitũ mũnini na nĩwe watũreheire oona maitũ mũtũciari ti mũiganu.

Rekei ndĩ mwĩre atĩ gũtirĩ ũrirũ ũtonwo. Maitũ mũnini kwa ihinda rĩrĩa aratũũraga gwitũ nĩarakoretwo mendana na mũũrũ wa Mũgũro wetagwo Gaicũhie na hitho na nĩ mũũrũ wa iya na baba. Ngĩkunya tĩĩri ngĩmenya Gaicũhie nĩarenjaga na rwa baba no ndierire mũũndũ. Thuutha wa gũikaranga marahikania na rĩrĩa makuuma karũmaindo maakinya haitũ makahĩtũka makĩrumaga baba. Ithuĩ twĩna rũu o tiga mũũrũ wa maitũ erĩga kũmateng’eria na rũhiĩ aatigĩirwo nĩ guuka. Rĩngĩ na rĩngĩ nĩ njeeraga mũciĩ ũcio na ngaigua o agĩĩta awa muumwo nĩ-irĩ. Matũũranagia o eerĩ makenete na kwao kũhaana ta kwa ago tondũ gũtiraaraga gũtarĩ nyama. Riiri wao nĩguo ũkwĩraga ti andũ ahũũtu. Nja ya kwao no mũrangarango wa thiari na nĩ ũkĩũĩ ndĩũmbaga kwa ngĩa. Ũngĩona matwarananĩte nĩũkũmenya Gaicũhie nĩenyitĩire rũbaru rwake.

Thuutha ta wa imera ithatũ gũthira, Gaicũhie na mũka nĩmathaamire na tũtiĩrĩga kũmoona. Njiguaga matũũraga mũhuro wa ngamba ya mbarĩ ya Nduati. Kũu nĩkuo maathiire magĩkora ithaka na magĩcuuria mĩatũ mĩingĩ mũno o makĩanũraga yene. Tũgakĩiguaga kũu maikaraga ota comba wa Karũri.

Gwa thikũ nyingĩ, gũgĩkinya atĩ nĩtatwariganĩrwo nĩo no kũrĩ ũtukũ ũmwe mathaa ta ma andũ me igĩrĩra tũkĩigua mbu. Niĩ na baba tũkiuma nja na twathikangĩrĩria tũkĩigua nĩ ta ya mũũndũ mũteng’erie. Mbu ĩgĩũka yũkĩĩte na gũkuhĩ na mũciĩ na ngĩigua baba auga atĩrĩ; “Ũcio nĩ mũũrũ wa iya Gaicũkie. Na tondũ matũire maanumaga na mũka, nĩeringie mĩitũ ya kwao. Nĩtwĩcookere na nyũmba.” Ngĩamba kũregera nja na tondũ mũinũki kwao ndatukagĩrĩrwo, Gaicũhie agĩkinya harĩa ndaarĩ na agĩikara thĩ. Akĩhũũmũka atakwaria naniĩ na rĩrĩa ndamũmũrĩkire na rũmũrĩ, ngĩona nĩ mũtarũrĩre kagooti aarĩ nako ga tuindi na mũbuto wa konduraĩ na ndaarĩ na nginyĩra ĩmwe. Kĩromo nakĩo gĩacuuhĩte ta mage nĩ kũimba na ngĩigua akiuga atĩ nĩaratuurwo nĩ gĩciri.  Hĩndĩ ĩyo yothe baba arĩ o nyũmba athikĩrĩirie na ndangiuma kũmenya kĩrĩa mũũrũ wa ithe onete. Ngĩkĩũria Gaicũhie nĩkĩĩ kĩũru akĩnjĩra atĩ nĩ mũka woka na mũndũrũme ũngĩ.

“Thuutha wa kũmũũria nĩkĩĩ ataranjonokera akĩmumunyana na mũũndũrũme ũngĩ mbere yakwa mambĩrĩria kũhũũra. Ngĩgeria gwĩteithũra nĩho ndatarũrĩirwo nguo. Rĩrĩa nyonire nĩmakũnjũraga ndatema ihenya nake Wakĩĩnĩ anyugutĩra mũũthĩ wangũthĩra haha gĩciri-inĩ.”

Thuutha wa gũtuĩrangia gĩtũmi kĩa ũhoro ũcio akĩnjĩĩra ona ti rĩa mbere tondũ mũka na ariũ a nyina nĩmatũũraga mageragia kũmũingata gwake nĩguo agĩe na kamweke ga kũũmbana na gathuuri kau. Hau na hau ngĩũka ngĩmenya mũhiki ũcio nĩ ndĩĩra thĩ na nĩ nũmi huuhi kana hiti ĩrĩ gĩcinga ĩtangĩikarania na mũũndũ. Kaĩ rĩu Gaicũhie arecookeire gwake kũhoneria nguraro kuo ĩ. No thĩna ũrĩa ũrĩ ho, mũthuuri ũyũ magĩthaama na Wakĩĩnĩ nĩatigĩte atharia gĩthũnũ gĩake. Ndeto icio nĩndĩraciheire mwarĩ wa maitũ na aracithikĩrĩirie enyitĩte rũthĩa e mũmaku mũno. O rĩmwe aranjĩĩra atĩ anaigua baba akĩroota aingatithĩtio nĩ kĩrong’a agĩkayũrũrũkaga. Arĩ o kĩroto-inĩ akiuga; “Nakaĩ Wakĩĩnĩ ũrĩ Mũhiki wa Mĩkosi ĩ. Ũkwenda kũnjũragithia nĩkĩ?

No Ngai nĩ mwega tondũ Gaicũhie nĩarakĩhonia nguraro na nĩarehĩta atĩ rĩrĩa agũcookia mayũ wega nĩagwetha baba amũthĩnjĩre. Acooke amũthaithe etĩkĩre mathiĩ magakore gatumia kau marĩ eerĩ nĩguo anengerwo kĩrangi gĩake kĩa mbakĩ na ngũũri aatigire mũciĩ ũcio. Hwaĩ wa ira nĩndĩretĩkanirie na kĩroto kĩa baba tondũ ndooria Gaicũhie ũrĩa mĩtugo ya mũka ĩhaana aranjokeirie na ũũru mũingĩ mũno aranjĩĩra; “Tigana na ũcio nĩ Mũhiki wa Mĩkosi.” Ndaigua ũguo ndĩrakunya mahiga na ndĩramaka. Ndĩrecekehia ta mboono yendetie kabuti na ndĩrehĩta ndĩrauga na ngoro atĩ ngwĩtũũria ta munyi ya nduĩki ona mũbĩa nĩatũire.

One comment

Leave a Reply to 12bet bong88Cancel Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *