Gakaara wa Wanjaũ

Gakaara wa Wanjaũ aarĩ mwandĩki wa mabuku
ma Gĩkũyũ mĩaka-inĩ ya tene. Aaciarĩirwo
itũũra-inĩ rĩa Tũmũtũmũ, Nyĩrĩ mwaka-inĩ wa
1921 arĩ irigithaathi rĩa ithe ũrĩa warĩ mũhunjia
wa kanitha wa Church of Scotland Mission
(P.C.E.A).
Gĩthoomo gĩake aambĩrĩirie mwaka-inĩ wa
1928 – 1930 thukuru-inĩ wa mũthingi wa
Mahiga CMS. 1931 – 1938; Thukuru wa
Tumutumu CMS na 1939 agĩthiĩ Alliance High
School no akĩingatwo kũrĩ 1940.

Mwaka-inĩ wa 1940, nĩaaingĩrire kwa njeeci eta mwandĩki na akĩrũa mbaara
ya keerĩ ya thĩ (Second World War). Thuutha wa gũcooka Kenya 1946 me
hamwe na andũ angĩ ta Henry Mworia (Mwandĩki wa Mũmenyereri), John D.
Kali na Isaac Gathanju nĩmaambĩrĩirie kambuni ya wandĩki wa mabuku
yetagwo The African Book Writers Limited. Kũrĩ o mwaka-inĩ oro ũcio,
nĩaandĩkirwo wĩra wa karani taũni-inĩ ya Naikuru na norĩo aandĩkire kabuku
geetagwo ‘Ũhoro wa Ũgũrani’ na 1948 akĩandĩka ngathĩti yetagwo ‘Roho ya
Kiume na Bidii kwa Mwafrika.’ Kũrĩ mwaka-inĩ wa 1951, Gakaara wa Wanjaũ
nĩ aambĩrĩirie kambuni yake ya kwandĩka na gũcaba mabuku mũciĩ-inĩ wa
Nairobi yetagwo Gakaara Book Service. Kuuma ihinda-inĩ rĩu, akĩambĩrĩria
kwandĩka ngathĩti ya o mweri yetagwo ‘Waigua Atia?’ Wandĩki ũcio o hamwe
na gwĩkũĩrwo ta ũmwe wa Mau Mau nĩwatũmire anyiitwo nĩ thirikaari ya
nyakeerũ mwaka-inĩ wa 1952 na agĩtwarwo ithamĩrio. (Kũrĩa aathamĩirio nĩ
mũthũũngũ – Kajiado Detention Camp, Manda Island Detention Camp,
Tawka Detention Camp, Athi River Rehabilitation Camp, Karatina
Rehabilitation Camp na Hola Rehabilitation Camp. Kũrĩ mwaka-inĩ wa
1959, akĩrekererio ainũke na akĩohwo kĩoho kĩa nja itũũra-inĩ rĩa Thaithi.
Kũrĩ 1946 nĩmendanire na makĩhikania na mwendwa wake Shifira Wairire na
thuutha ũcio magĩtanahĩrwo na ciana nyingĩ.
Mwaka-inĩ wa 1966, Gakaara agĩthaamĩria kambuni ya Gakaara Book
Service taũni-inĩ ya Karatina o gũkuhĩ na mũciĩ na agĩcooka akĩmĩĩta Gakaara
Press. Nĩatuĩkire mwandĩki mũnene wa tũbuku twa Gĩkũyũ tũrĩa twakoragwo
GAKAARA WA WANJAŨ
Gakaara wa Wanjaũ aarĩ mwandĩki wa mabuku
ma Gĩkũyũ mĩaka-inĩ ya tene. Aaciarĩirwo
itũũra-inĩ rĩa Tũmũtũmũ, Nyĩrĩ mwaka-inĩ wa
1921 arĩ irigithaathi rĩa ithe ũrĩa warĩ mũhunjia
wa kanitha wa Church of Scotland Mission
(P.C.E.A).
Gĩthoomo gĩake aambĩrĩirie mwaka-inĩ wa
1928 – 1930 thukuru-inĩ wa mũthingi wa
Mahiga CMS. 1931 – 1938; Thukuru wa
Tumutumu CMS na 1939 agĩthiĩ Alliance High
School no akĩingatwo kũrĩ 1940.
na maratathi 20 na tweendagio thogora wa ciringi ithaano (5/=). Mwaka-inĩ
wa 1976, akĩambĩrĩria ngathĩti yetagwo Gĩkũyũ na Mũmbi ĩrĩa yataragĩria
mĩthiĩre na mũtũũrĩre wa mũũndũ wetagwo Kĩwaaĩ wa Nduuta.
1985 – Agĩcinda kĩheo kĩa wandĩki gĩetagwo NOMA Award thĩiniĩ wa Africa
nĩ ũndũ wa kwandĩka ibuku rĩetagwo Mwandĩki wa Mau Mau Ithaamĩrio-inĩ
(Mau Mau Author in Detention) hĩndĩ ĩrĩa aarĩ njeera. Kũrĩ mwaka-inĩ wa
1986, nĩaagomanire na mũtino wa barabara na akĩgurara ũũru mũno.
Nĩacookire akĩnyiitwo na agĩikwo kĩnya nĩ ũndũ wa gwĩkũĩrwo atĩ aarĩ ũmwe
wa Mwakenya na thuutha wa thikũ nini akĩrekererio.
2001 – Akĩhurũkio nĩ Mwathani thuutha wa ndwari ya ihinda iraaya.
Rĩrĩ nĩ ibuku rĩa Gakaara wa Wanjaũ rĩa o mweri rĩetagwo Gĩkũyũ na Mũmbi
iruta rĩa mweri wa kanana, 1976.

WA-NDUUTA GWĨTA JENETI MARAAYA

• NDŨGETA ŨNGĨ MARAAYA –
  Nĩkĩĩ gĩgũtũma ũnjĩte maraaya?
  Rĩrĩa mũtumia warĩ wa Nairobi wetagwo Jeneti aarumirwo nĩ mũndũrũme,
  maithori make magĩitĩka ta maaĩ. Na marakara maingĩ, akĩĩrũma kaara gake ka
  mũira, akĩĩgiria maithori na thuutha wa ndagĩka nini, akiuga arorete thĩ; “Rĩu rĩ,
  nĩkĩĩ gĩatũmire Ngai ndakanyũmbe ndĩ mũndũrũme. Tondũ ndĩ mũtumia nĩkĩo
  ndĩrarumwo ta mũũndũ ũtarĩ kĩene? Anuma tondũ ndirĩ na hinya wa kũrũa
  nake?” Akĩinamũra kĩongo na akĩrora mũndũrũme ũcio na maitho mooru e
  haraiharaihu nake akiuga na mũgambo wa thĩ no andũ amwe nĩ maaiguire; “Wee,
  nĩũkuona. Ndũgeta mũtumia ũngĩ ũtoĩ wega maraaya.”
  Ndeto iria ciahũire taũni nĩ atĩ Jeneti kũrerĩkana ahikĩte kwa ihinda rĩa mĩeri ĩtatũ
  no ahaana ota kairĩtu kanini gũthakara. Mũthenya ũcio eehumbĩte ũũ atĩ andũ
  maathiaga makĩmwĩroragĩra. Eekĩrĩte nguo ya taiti yamũiganaga wega mũno na
  iratũ cia mĩthece. Njuĩrĩ yake ĩgacaanũrwo wega agacooka agacuuria kĩbeti kĩa
  rũũa rwa ngarĩ kĩande-inĩ gĩake. Guoko-inĩ nĩakuuĩte gĩkabu kĩna mboga, nyanya
  na waru.
  Kwarĩ mũthenya wa Jumamwothi thaa mũgwanja na nuthu cia mĩaraho na aarĩ
  thitĩnji etereire Kenya Baathi ya kũmũinũkia mũciĩ Milimani kũrĩa maaikaraga
  na mũrũme. Mũthuuriwe aarutaga wĩra gwa thirikaari ofici-inĩ ya watho arĩ
  mũũndũ mũnene kuo. Ota mũtugo kaingĩ kũrĩ Jumamwothi, andũ aingĩ
  nĩmakoragwo me na mĩhang’o mĩingĩ Nairobi na mũtumia ũyũ aarĩ ihenya-inĩ rĩa
  kũhaica ngaari imũinũkie. Tondũ kwarĩ na andũ aingĩ, mũndũrũme ũmwe
  wokaga na kũrĩa aarĩ akĩmũtũgũgĩra rĩrĩa maahĩtũkanaga nĩ tondũ wa gacoohi
  karĩa kaarĩ mũtwe. Akĩgũũthũkĩra Jeneti akĩmwĩra; “Wee reke hĩtũke,
  mũmaraaya ũyũ?” Jeneti akĩrũgama o rĩmwe akĩmũũria; “Nĩ kĩĩ gĩgũtũma wĩte
  mũũndũ ũtoĩ maraaya?”
  Mũndũrũme ũcio ndeetĩkĩtie atĩ mũndũ mũka ta Jeneti ena kĩhooto gĩa kũmũũria
  kĩũria na akĩmũcookeria na ũrũme akĩmũũria; “Tondũ ũkũnjĩka atĩa nĩgũgwĩta
  maraaya.” Agĩthiĩra na mwĩtĩo mũingĩ akiugaga; “Niĩ njĩtagwo Wa-Nduuta na
  gũtirĩ kĩndũ njĩtigagĩra.”
  Andũ maarĩ thitĩnji ta matereba, endia a caai, macungwa na meeru nĩ maaiguire
  na magĩkĩra ũira ũhoro ũcio. Wa-Nduuta na njohi ciake no aathire na mbere na
  kũruma mũirĩtu ũcio nginya matereba marĩa mamũũĩ makĩmũgiria kũruma Jeneti
  hĩndĩ ĩngĩ. Mũndũrũme ũcio aarĩ mũrĩĩu mũno, akĩingĩra ngaari na agĩikara thĩ
  ona atakũmenya kana kũrĩ ũndũ mũũru eeka. Hĩndo ĩyo, Jeneti agĩciiria gwĩta
  thigari nĩguo cimũũrĩrie tondũ Wa-Nduuta nĩaamũrumĩte ũũru mũno.
  Atumia amwe a thoko na matereba nĩ mooĩ itĩyo cia Jeneti na cia mũrũme na nĩ
  ũndũ wa gĩtũmi kĩu, nĩ maaiguaga thoni nĩ ũndũ waciugo iria Wa-Nduuta
  aatemanirie mbere ya andũ akĩruma mũirĩtu ũcio. Amwe ao makĩgeria kũhoreria
  Jeneti na kũmwĩra atĩ hingo ciothe Kĩwaaĩ Wa-Nduuta arĩ kũnyua ahaanaga ta
  agũrũka. Nowe Jeneti ndaaiganĩrire nĩ ciugo icio. Akĩingĩra mũkawa-inĩ ũmwe na
  akĩhũũrĩra borithi na namba ‘999’. Rĩrĩa borithi maaiguire atĩ nĩ mũtumia wa
  mũnene ũmwe thirikaari-inĩ, inspekta na konstambũ eerĩ magĩthiĩ na ihenya
  mũno hau Wa-Nduuta aarumanagĩra. Rĩrĩa maakinyire, Jeneti agĩthiĩ harĩ o.
  Wa-nduuta kũgarũra ũhoro
  Thuutha ũcio andũ makĩmenya nĩ mũirĩtu ũcio weta borithi. Araata a Wa-Nduuta
  makĩgeria kũmwĩra na hitho aume ngari oore. No atanauma, borithi igĩkinya
  harĩa aarĩ na ikĩmũnyiita. Rĩrĩa Inspekta ooririe Wa-Nduuta nĩkĩĩ gĩatũma ete
  Jeneti mũmaraaya, Wa-Nduuta agĩkararia na akĩgarũra rũgano akiuga atĩ nĩ Jeneti
  wamũruma na gĩthũngũ amwĩta ‘bathitad.’ “Na tondũ nĩwe ũnumire e wa mbere
  nĩnyonire ti mũirĩtu wĩna itĩĩyo ona hanini na nĩkĩo onaniĩ ndĩ mũrumire. Na rĩrĩa
  tũhĩngĩcanire nake nĩangĩnjĩĩrire ‘thoree’ no Jeneti ndanauga.” Rĩrĩa inspekta
  aaiguire ũguo agĩtheka hanini akĩũria Wa-Nduuta; “Wee rĩ, nĩ ũmwĩrire thoree?”
  Wa-Nduuta agĩcookia akiuga aca tondũ rĩrĩa akwendaga kũmwĩra nĩrĩo Jeneti
  amwĩtire ‘bathitad.’ Inspekta akĩũria Jeneti atĩrĩ; “Wee nĩũmũrumire ta ũguo
  aroiga?” Mũirĩtu agĩcookia; “Aca ndinamũruma. Macio nĩ maheni e namo. Andũ
  aya othe mauma haha na no makwĩre kana nĩ maiguire ngĩmũruma. Kĩrĩa
  kĩndakaririe nĩ anja ĩrĩa aaheire ndamũũria nĩkĩĩ gĩgũtũma anjĩte maraaya ona
  atanjũĩ na nĩrĩo angũthũkĩire anjĩĩra atĩ…”
  Inspekta ndarekire Jeneti arĩkie ũrĩa akwendaga kuuga na akĩũria andũ; “He
  mũũndũ ũiguire mũirĩtu ũyũ akĩruma Wa-Nduuta?” Andũ makĩrorana na gũtirĩ
  waaririe. Inspekta akĩũria Jeneti; “Meha andũ acio ũkugaga mauma ho?” Jeneti
  agĩcũnĩria andũ ataano na akĩonania nginya ũrĩa ũgũthaithaga Wa-Nduuta atige
  kũmũruma. Thuutha wa Inspekta kũũria andũ acio kana mauma ho na magĩtĩkĩra,
  akĩandĩka marĩtwa mao na akĩĩra Wa-Nduuta na Jeneti maingĩre ngari-inĩ yake
  nĩguo makandĩkithie ũhoro ũcio.
  Rĩrĩa maathire, andũ magĩtigwo makĩarangia na makĩiguithanĩria atĩ Wa-Nduuta
  nĩwe wĩna mahĩtia na gũtirĩ hĩndĩ eetirwo bathitad. Maakinya borithi, Jeneti
  akiuga marĩtwa make na ũrĩa ahĩtĩirio o nake Wa-Nduuta agĩĩka oro ũguo.
  Inspekta akĩũria Wa-Nduuta kana ena ciringi igana rĩmwe rĩa kũrĩha kaci mbiru
  ya borithi nĩguo aume theero nginya mũthenya wa ciira. No Wa-Nduuta ndaarĩ na
  mbeca na koguo agũikara theero nginya mũthenya wa Jumatatũ rĩrĩa agatwarwo
  igooti-inĩ. Jeneti akĩinũka e mũritũhĩre mũno ngoro tondũ mũthenya ũcio nĩguo
  warĩ wa mbere gũthiĩ borithi na rĩu nĩ ciira wambĩkwo. Akĩyũũria; “Nĩ mũtino
  ũrĩkũ ũyũ wangora thuutha wa kũhika tondũ gũtirĩ mũũndũ ũrĩ wanuma ndĩ
  mũirĩtu?” No ũhoro wa ma, onakorwo Wa-Nduuta nĩamũrumĩte ũru mbere ya
  andũ, ngoro yake nĩyamenyaga atĩ andũ aingĩ matinakenio nĩwe nĩ gwĩta borithi.
  Thuutha wa gwĩciirangia, akĩona hatiuma na njĩra ĩngĩ tondũ ndangĩhotire
  kwĩyũrĩria kuuma harĩ mũrĩĩu ũcio. Ũndũ ũrĩa aarĩ na nganja naguo nĩ atĩ kana
  hihi andũ arĩa maandĩkirwo marĩtwa marĩ aira kana nĩmagakorwo marĩ mwena
  wake. “No makorwo marĩ araata a Wa-Nduuta.” Nĩ ũndũ wagĩtũmi kĩu,
  nĩaathĩnĩkire mũno ona ndaamenyire agĩkinya mũciĩ. Oonire ta arĩ kĩrooto-inĩ
  ikanga rĩkĩmwĩra nĩakinya harĩa aumagĩra.
  Kwĩra mũrũme
  Rĩrĩa aakinyire mũciĩ, akĩruga arĩ o mũritũhĩre ngoro na kũrĩ thaa ĩmwe cia hwaĩinĩ,
  mũrũme agĩkinya. Rĩrĩa maarĩaga irio cia hwaĩ-inĩ, Jeneti akĩmũhe ũhoro
  ũcio. “Mũthuuri wakwa, ũmũthĩ njĩkĩte ũndũ itarĩ ndeka thĩ-ĩno.” Mũrũme
  akĩmũrora na rĩrĩa oonire Jeneti nĩacenjia ũthiũ akĩmũũria; “Nĩguo? Ta njĩĩra
  wĩkire atĩa?” Jeneti akĩmũcookeria; “Nĩ ndũmire mũũndũ aikio theero nĩ ũndũ
  wa kũnjĩta maraaya.” Mũrũme agĩthekatheka akĩmũũria; “Mũmaraaya? Nĩ kĩĩ
  ũkũmwĩkĩte? Nĩ ũhoro wa ma atĩ mũndũrũme ũcio e theero.” Jeneti agĩcookia;
  “Nĩ kĩĩ kĩngĩtũma ngũheenie mũthuuri wakwa? Reke ngwĩre ũhoro wothe kuuma
  kĩambĩrĩria nginya mũico nĩguo ũiganĩre.” Jeneti akĩĩra mũrũme ũrĩa
  maambanĩrĩirie na Wa-Nduuta. Mũrũme akĩmũthikĩrĩria na kinyi o akĩinagia
  kĩongo akĩrĩaga irio. Rĩrĩa Jeneti aarĩkirie rũgano rwake, mũrũme akĩmũũria;
  “Mũndũrũme ũcio nĩ aheanire rĩtwa rĩake kũu borithi?” Jeneti agĩcookia;
  “Njiguire auga rĩtwa rĩake nĩ Kĩwaaĩ Wa-Nduuta na rĩrĩa Inspekta amũũririe
  rĩtwa rĩa ithe auga atĩ ndoĩ ithe aarĩ ũũ.” Mũrũme akĩmũũria; “Nĩ augire aumĩte
  kũ?” “Augire ndarĩ kwao no mbere ya nyina gũkua nĩ aamwĩrĩte atĩ aaciarĩirwo
  Nanyuki mũgũnda-inĩ kwa mũthũngũ. Hĩndĩ ya wĩhũge, agĩtwarwo ithamĩrio
  Manyani, na arĩ kũu nyina agĩkua.”
  Mũrũme wa Jeneti akĩhũmũka gwa kahinda agĩcooka akiuga; “Ngwĩciiria gĩtũmi
  kĩa inspekta amũgirie ainũke rĩrĩa arĩhire kaci mbiru nĩ kuona auma mũrĩu.”
  Mũrũme akĩĩnogora na akĩigĩrĩra guoka kwa ũmĩtho metha igũrũ, o agĩciiragia
  agĩkira gwa kahinda karaihu nginya makĩrĩkia kũrĩa. Jeneti akĩhuura metha na
  akĩoya indo icio maarĩagĩra agĩcitwara riiko-inĩ. Rĩrĩa aacookire, agĩthitũka nĩ
  gũkora mũrũme arĩ o ũrĩa amũtigire o agĩciiria. Akĩmũũria; “Nĩ ũkuona ta njĩkire
  ũũru mũthuuri wakwa?” Mũrũme agĩcookia na ũhoreru akiuga; “Ti ũndũ
  mũhũthũ o mĩena yerĩ. Ũcio mũndũrũme nĩekire ũũru nĩ gũgwĩta maraaya, no nĩ
  ndĩrarigwo kana akũrumire nĩ ũrĩĩu kana hihi nĩ gũkorwo arĩ kĩmaramari. Nĩ
  hinya mũũndũ wĩna hakiri ng’ima gũthiĩ akĩrumaga andũ atoĩ tondũ no ekore
  thĩna-inĩ mũnene. Ngwĩciiria andũ thikũ ici nĩmaratukanĩrwo nĩ mĩhumbĩre ya
  atumia. Thikũ ici maraaya marehumba wega takĩ koguo ndũngĩmakũrana na
  atumia aya angĩ. No onakorwo noguo, watho ndwĩtĩkĩrĩtie mũũndũ ete mũtumia o
  wothe mũmaraaya tiga akorirwo oĩ nĩ mũmaraaya.”
  Ngumo njũru
  Mũrũme akĩĩra mũka atĩrĩ; “Nĩ njũĩ nĩ ũtihirio ngoro mũno na nĩ kũrĩ andũ mauma
  hau makũũĩ, no nĩ harĩ ũndũ ũratũma ndĩciirie mũno na ũndũ ũcio nĩ mahĩtia.
  Andũ nĩmakinyũkagia makinya ma na ihenya nĩ marakara no thuutha-inĩ
  magacooka kwĩrira. Mũtumia wakwa, nĩ ngwenda ũmenye ngumo ya rĩtwa rĩega
  thĩiniĩ wa bũrũri nĩ igai rĩa goro mũno. Andũ aingĩ nĩ mateaga indo nyingĩ
  makĩgeria kũgitĩra rĩtwa rĩao rĩtigathũũkio ona hanini. Rĩu ciira-inĩ ta ũyũ, no
  nginya twĩciirie mũno, na tũrore tuone hihi ona ũngĩhoota kana rĩtwa rĩakwa
  kana rĩaku nĩ rĩgũthũũka. Tũtigatigwo tũkĩarĩrĩrwo nĩ andũ arĩa mariugaga atĩrĩ;
  Mũka wa ng’ania nĩ mũũru, mwĩtĩi na ndarĩ itĩĩo.Ũndũ ta ũyũ ũhanĩkaga tondũ
  kuuma mahinda ma tene andũ matirĩ meetĩkia atĩ mũtumia nĩ arĩ na kĩhooto gĩa
  gũtuĩra mũndũrũme kana kũmũtwara igooti-inĩ. Metĩkĩtie atĩ njũkanĩrĩro o yothe
  yagĩrĩirwo nĩ gũtuithanio nĩ arũme kwa arume. Koguo mũtumia angĩka ũndũ ta
  ũcio, mamuoyaga ota kĩhuno na makambĩrĩria kũmwarĩrĩria itũũra-inĩ ũrĩa e
  mũũru. Andũ mariganĩirwo atĩ maũndũ maya nĩmarakinya mũthia. Thikũ ici
  athuuri na atumia nĩ maiganaine maitho-inĩ ma watho na mũndũrũme
  ndaagĩrĩirwo nĩ kũnyariira mũtumia atĩ tondũ nĩ mũtumia.”
  Rĩrĩa mũrũme aakinyirie hau akĩamba gũkira. Ciugo icio nĩciaingĩrire Jeneti o ũũ
  wega na tondũ ndaamenyaga ũrĩa angĩka akĩũria mũrũme atĩrĩ; “Ũkwenda twĩke
  atĩa rĩu? Ũguo wauga nĩ ma tondũ ona rĩrĩa borithi ciũkire kũnyiita mũndũrũme
  ũcio, nĩnyonire andũ makĩnjorota makĩringaga tũnua. Hatirĩ nganja andũ acio
  nĩo wagweta wauga atĩ matirĩ maceenjia hakiri-inĩ ciao. Nĩkĩo ndona atĩ ũndũ
  ũyũ nĩ ũgũtũhutia na njĩra njũru o ũguo wauga na makĩria wee tondũ rĩtwa rĩaku
  nĩ itũũgĩru thirikari-inĩ.” Mũrũme akĩmũcookeria na ũũgĩ ena thaayũ mũingĩ
  akĩmwĩra; “Nĩ ndakena mũno nĩ kũnyiita ũhoro ũcio wakwa na ihenya. No
  njĩtĩkĩtie atĩ tiga akorirwo aaciarirwo e kĩrimũ, mũũndũ ũcio ekiire ũguo nĩ ũndũ
  wa ũrĩĩu wa njohi. Mbere ya njoete ikinya, no nginya nyambe nyonane nake
  njigue ũrĩa akuuga nĩguo naniĩ menye ũrĩa nguuga. Ona akorwo rũciũ nĩ
  mũthenya wa kiumia, nĩtũgathiĩ borithi nĩguo tũigue mawoni make atarĩ mũrĩĩu.”
  Ciira ceceni-inĩ ya borithi
  Mũthenya ũyũ ũngĩ, Jeneti na mũrũme magĩtonya ngaari-inĩ yao magĩthiĩ kanitha
  kũhooya Ngai na thuutha-inĩ magĩthiĩ ceceni ya borithi. Wa-Nduuta agĩtwarwo nĩ
  inspekta harĩa Jeneti na Wa-Nduuta maarĩ. Nĩrĩo mũrũme wa Jeneti aamũririe
  mbere ya inspekta atĩrĩ; “Ũyũ nĩwe mũndũrũme ũrĩa ũrakũrumire?” Jeneti
  agocookia; “Ĩĩ nĩwe.” Mũrũme atanaaria rĩngĩ inspekta akiuga; “Ũyũ
  mũndũrũme aroneka e mũũndũ mũgima no mĩtugo yake nĩ ta ya mwana.” Akĩrora
  Wa-Nduuta na maitho mooru akĩmwĩra; “Kana wĩ kĩmaramari kĩa Nairobi
  mũndũrũme ũyũ?” Kwa ihinda rĩu, Wa-Nduuta ndainamũkaga nĩ gĩconoko
  kwanja amenya mũtumia ũcio ararumire nĩ waũ na rĩu nĩarĩkĩtie kũona mahĩtia
  make. Agĩcookeria inspekta atĩrĩ; “Aca ndirĩ kĩmaramari, ndĩ ndereba no thaa ici
  ndirĩ na wĩra.” Mũrũme wa Jeneti akĩmũũrĩa; “Rĩu tondũ wĩ wa riika rĩakwa rĩ, nĩ
  ũrĩ mũtumia?” Wa-Nduuta agĩcookia; “Nĩ ndaarĩ nake no nĩoorire.” Mũrũme wa
  Jeneti akĩmwĩra; “Gũtiramakania kana nĩ oorire, mbere ya agũtigĩte rĩ,
  nĩũngĩakenire angĩokire akwĩrwe atĩ he mũũndũ wamwĩta maraaya na makĩria
  mũno mbere ya andũ?” Mbere ya kuuga ĩĩ kana aca, akĩenda gũtaarĩria ũrĩa
  marakuruhanire na Jeneti akĩgeria gwĩtetera. No hĩndĩ ĩyo inspekta akĩmũkiria na
  agĩcooka akĩmũgũthũkĩra akĩmwĩra; “Tiga gũtinda ũkĩgana rũgano rũu rwaku
  rũraihu. Nĩ ndĩratuĩririe ũhoro ũcio na mbere ya ngũikĩtie thĩiniĩ nĩ ndĩretwarire
  nginya hau ũrarumĩire mũtumia ũyũ. Andũ arĩa ndĩroririe maranjĩrire atĩ
  mũtumia ũyũ ndanakũruma ta ũguo ũrenda andũ magwĩtĩkie. Ĩtĩkĩra atĩ nĩ njohi
  ĩragwathaga.” Inspekta agĩkira nake mũrũme wa Jeneti akĩmũũria o rĩngĩ; “No
  ũkene ũngĩigua atĩ he mũũndũ wĩtĩte mũkaguo mũmaraaya?” Wa-Nduuta
  enyihĩtie akiuga; “Aca ndingĩkena.” Mũrũme wa Jeneti akĩmwĩra; “Ũyũ
  mũtumia nĩ wakwa na ti mũmaraaya. Nĩ ũramũhĩtĩirie na ũrahĩtĩria. Ndirarĩ ho
  ũkĩmũruma, no he bata tũciire nawe atarĩ ho. Na rĩu tondũ wĩ mũndũrũme taniĩ rĩ,
  ũkwenda tũtuithanie ciira ũyũ atĩa? Nĩ ũkwenda tũrũmĩrĩre watho kũgerera
  wakiri wakwa na waku kana ũkwenda tũũtuithanie kĩ Ũgĩkũyũ?” Wa-Nduuta
  akĩinamia kĩongo ta mũũndũ ũkũgirĩka. Inspekta akĩmũkũũma akĩmwĩra; “Wee,
  tiga. Rĩrĩa ũrarumaga mũtumia ũyũ ĩ ndũramwĩrire wĩtagwo Wa-Nduuta na
  ndwĩtigagĩra kĩndũ? ” Wa-Nduuta akiuga; “Mũnene, kaĩ ũtĩo gũtirĩ mũũndũ
  ũngĩenda gũtwarwo igoti-inĩ o tiga eyendeire? Kana tũhũthĩre watho kana
  Ũgĩkũyũ hatirĩ ngũrani tondũ ndingĩkararania na inyuĩ. Na nĩndetĩkĩra
  nĩndĩrekire ũndũ mũũru mũno. Korwo no njũũrio ingiuga ũkorwo wĩ
  mũthitangani na ũtuithanie ciira ũyũ ũrĩa ũkuona wagĩrĩire. Tondũ Gĩkũyũ
  kĩoigire; “Gũtirĩ ũrĩhagio mahĩtia ma ũngĩ na mũrũgarũũgo ũgĩraga
  mũkindĩrio.”
  Nĩ tondũ wa ciugo cia kwĩnyihia cia Wa-Nduuta, mũrũme wa Jeneti ndaamũririe
  ũndũ ũngĩ. Agĩkira gwa kahinda kanini eroreire Wa-Nduuta na tha. Agĩcooka
  akĩĩra inspekta atĩ nĩarenda maarie marĩ atatũ keheri-inĩ; we na Jeneti. Wa-Nduuta
  agĩtigwo arangĩrĩtwo nĩ thigari. Marĩ keheri-inĩ mũrũme wa Jeneti akĩĩra inspekta
  atĩrĩ; “Niĩ ndirĩ na ũru na mũndũrũme ũcio. Ona nĩndĩroona ndamũtwara igotiinĩ
  no akuohwo tondũ ndarĩ na mbeca cia kũrĩha baĩni. Nĩ ũhoro wa ma atĩ ona
  igana rĩmwe ndararĩ rĩa kũrĩha kaci mbiru? Na tondũ nĩauga atĩ gũtirĩ ũrĩhagio
  mahĩtia ma ũngĩ, nĩndetĩkia nĩ njohi ĩramũtongoragia na rĩu nĩ arĩkĩtie kũhera.
  Tondũ araaire theero, reke rĩu rĩkorwo rĩrĩ ihera rĩake. No nĩ harĩ ũndũ ũmwe
  ngwenda eke mbere ya arekereirio, no nginya aherere mũtumia ũyũ wakwa mbere
  iitũ. Etĩkĩra atĩ nĩaramwĩkire ũũru, mũtumia wakwa nĩakũmwĩra nĩamuohera na
  ndarĩ na ũndũ ũngĩ ngoro-inĩ yake tondũ ona mbere ĩyo matiroyaine.” Inspekta
  agĩciiria hanini akiuga; “Angĩkorwo ũguo nĩguo muona wega, gũtirĩ ũndũ ũngĩ
  wa gwĩciiria. Ũguo noguo tũgwĩka. Nĩ ngweheria ciira ũcio na nĩ ngauga hatirarĩ
  na ũira mũiganu wa kũũrũgamia igoti-inĩ. No nĩ ngũmũkaania na kinyi atĩ
  angĩkanyitĩkana na ihĩtia ta rĩrĩ, nongariukia ciira ũyũ na atuĩke wa kũherithio nĩ
  watho.”
  Itua rĩao othe
  Rĩrĩa maacookire harĩ Wa-Nduuta, mũrũme wa Jeneti akĩmwĩra; “Wee
  mũndũrũme ũyũ, Gĩkũyũ wa tene aaugire njohi ti ngoma na nĩ njũĩ magĩgakinya
  kuuga ũguo nĩmaarorete ũndũ ũcio na kinyi. Nĩnjũĩ korwo ũrarĩ mũrĩĩu makĩria
  ona gwĩtwara ndũngĩrahotaga. Nĩ ũĩ ũrĩa ũreekaga tondũ nĩwĩtĩkĩrire. Mũũndũ
  angĩkĩnyuaga agathiĩ akĩrumaga andũ rĩ, nĩ kuuga njohi ndĩngĩkorwo ĩrĩ ya
  gũtũma mũũndũ akene. Na tondũ andũ aingĩ manyuaga nĩ gĩtũmi kĩu,
  ĩkĩagĩrĩirwo ĩhingwo. Wagĩrĩirwo nĩ ũcenjie mĩtugo wĩtue mũũndũ mũgima
  kũringana na mĩaka yaku. Onakorwo nĩ ũnjĩrire ngũthitange na ngũtuĩre arĩ oniĩ,
  njĩrirwo ona igana rĩmwe ndũrĩ rĩa kaci mbiru. Ũngĩrora maũndũ maya, hatirĩ
  kĩndũ ndĩrenda kuuma kũrĩ wee o tiga…”
  Atanarĩkia kwaria inspekta akĩmũtinia ũhoro akiuga; “Mbere, reke ndĩmwĩre
  kaũndũ mũgaathe.” Inspekta akĩrora Wa-Nduuta akĩmwĩra; “Wee, onakorwo
  wĩĩtaga Kĩwaaĩ rĩ, nĩ kũrĩ Mũgĩkũyũ wanakorwo na rĩtwa ta rĩu? Rĩu ti rĩtwa rĩa
  ũmaramari? Ũrĩa wothe wĩkaga nĩũroneka wĩyandĩkĩte ũthiũ-inĩ waku na
  nĩũroneka wĩ kĩndũ kĩũru rũrĩrĩ-inĩ. Korwo ndĩ na hinya wa kwoya watho mookoinĩ
  makwa, ndũngĩauma haha ũtarĩ mũhũũre iboko 30 nĩguo ũigue ruo mwĩrĩ na
  ngoro. Gũtirĩ mũũndũ burĩ na kĩmaramari gĩkĩrĩte wee angĩkorwo no wĩte
  mũtumia wĩhete gĩtĩo ta ũyũ maraaya. Rĩtwa rĩa thoni mbere ya andũ. Na rĩrĩa
  arakwarĩirie enyihĩtie ũrathiĩ ona mbere na kũmũruma. Ũreciiria twandĩkĩtwo nĩ
  thirikaari kũroraga mĩtĩ? Aca. Twandĩkĩtwo kũroraga andũ ta inyuĩ. Wĩna
  mũnyaka mũno atĩ andũ aya nĩ moĩ Ngai nĩkĩo makũiguĩra tha. Nĩ ndetĩkania na
  ihooya rĩao no reke ngwĩre Kĩwaaĩ Wa-Nduuta; ũngĩkaarehwo gũkũ rĩngĩ nĩ ũndũ
  wa kũnyua njohi, nĩũkamenya atĩ ndiriganagĩrwo nĩ gwĩka ũrĩa ndauga.”
  Inspekta akĩrora mũrũme wa Jeneti kũmuonia atĩ nĩarĩkia kwaria. Mũrũme wa
  Jeneti akĩĩra Wa-Nduuta; “Ũguo werwo nĩ inspekta nĩguo kũrĩ. Nĩ ndona atĩ ona
  wohwo gũtirĩ bainda ngũthiĩ na mũno mũno ngũkorwo ngĩgũteera ihinda rĩaku
  rĩrĩa wagĩrĩirwo nĩ gũkorwo ũgĩcenjia mĩthiĩre yaku ya rũciũ ota ũrĩa ngũkũũrĩtie
  hau kabere. Njugire ũrekererio o ũguo ũtarĩ mũtware igoti-inĩ, no no nginya
  ũherere mũtumia ũyũ wakwa tondũ nĩũramũrumire.”
  Rĩrĩa Wa-Nduuta aaiguire ciugo icio, akĩoya mooko igũrũ akiuga; “Wee Ngai ũrĩ
  wa tha nyingĩ tondũ ũũ noguo ngũkũhooyaga! Nĩ ndagũcookeria ngatho nyingĩ
  kuuma ngoro-inĩ yakwa nĩ tondũ wa itua rĩrĩ na ndikariganĩrwo nĩ wega ũyũ
  mwanyonia wee na mũtumia waku.” Thuutha wa ũguo, agĩkinyũkia ikinya rĩmwe
  mbere erekeire harĩ Jeneti, acooketie mooko meerĩ gĩthũri-inĩ gĩake,
  akĩmũinamĩrĩra akĩmwĩra na gĩtĩo kĩingĩ enyihĩtie; “Nĩ ndahera mũno, mũtumia
  ũyũ muuma andũ. Nĩ ndagũthaitha ũnjohere nĩ tondũ nĩndĩrakwĩhĩirie.”
  Jeneti akĩnyita guoko kwa Wa-Nduuta akĩmũrora na tha akĩmwĩra; “Nĩ
  ndakuohera nĩ tondũ nĩwetĩkĩra mahĩtia maku. Ndĩreciiria ona ũgĩcookagĩria
  mũthuuri ũyũ wakwa ngatho, nĩ wagĩrĩirwo nĩgũcookeria ona inspekta ngatho
  nyingĩ mũno nĩ tondũ nĩwe wakũrekereria uume thĩiniĩ wa theero ũtarĩ mũtware
  igoti-inĩ. Thengia ya ũguo, ndĩrenda gũkũũria ũtige mĩtugo ĩyo yaku ya kũnyua
  njohi tondũ korwo nĩ watwarwo igoti-inĩ no ũngĩohwo. Hena bata ũnyue njohi
  ĩcooke ĩgũtware ũgwati-inĩ? Thiĩ na ũririkane ciugo icio werwo nĩ inspekta tondũ
  onakorwo nĩ akũgũthũkĩire, wagĩrĩirwo nĩ gũcioya cirĩ mataaro na ũcirũmie.”
  Jeneti agĩcooka akiuga; “Ndirĩ mũrakaru rĩngĩ ta ũrĩa nyuma tondũ rĩrĩa
  ũranumaga ndũranjũĩ naniĩ ndirakũĩ. Koguo gũtirĩ mũũndũ wĩna ũũru na ũngĩ
  kana ũthũ.”
  Kwa ihinda rĩu, Wa-Nduuta o agĩconokaga agĩthiĩ kũrĩ mũrũme wa Jeneti na
  akĩmũgeithia. Agĩcooka akĩgeithia inspekta akiuga; “Nĩ ndagũcookeria ngatho
  na ngoro yakwa yothe. Ndiũĩ ũrĩa ingĩĩka nĩguo wĩtĩkie atĩ ciugo ciaku na ũrĩa
  wanjĩka nĩ ndathooma ũndũ mũnene mũno.”
  Wa-Nduuta rĩu nĩoonekaga e mũkenu nĩ ũndũ wa inspekta na akĩmwĩra; “Nĩ
  ngũtiga njohi na ũtuĩrie kuuma ũmũthĩ kana nĩngonekana handũ ngĩmĩnyua.”
  Inspekta agĩtheka hanini akĩmũcookeria; “Nĩ njĩrĩtwo nĩ andũ aingĩ ũguo na
  kiumia gĩtanathira ngamona me kũu njohi-inĩ. No nĩngũiga ciugo icio ciaku wega
  ngoro-inĩ, na weka ũguo wauga nĩtũrĩkena mũno nĩwe nĩ ũndũ wagũcenjia
  mĩtugo.”
  Inspekta agĩcookia akĩũria Jeneti na mũrũme kana nĩ harĩ na ũndũ ũngĩ marenda
  kwĩra Wa-Nduuta na rĩrĩa maaugire gũtirĩ inspekta akĩĩra Wa-Nduuta atĩrĩ; “No
  ũthiĩ rĩu. Thiĩ wĩkĩre iraatũ na ũinũke na thayũ na ndũkanacooke gũkũ rĩngĩ.”
  Wa-nduuta gũtuĩka ndereba ya Jeneti
  Thuutha wa gĩcanjama kĩu, Wa-Nduuta agĩthiĩ na mbere na ciĩbarũa cia ũtereba
  ciagũkuuaga andũ tondũ ndaarĩ na ngaari yake. Mũthenya ũmwe kũrĩ thaa inya
  cia ũtukũ, rĩrĩa aacookaga akiuma gũtwara andũ Milimani, akĩona ngaari
  yarũgamĩtio mwena-inĩ wa barabara gatagatĩ ka mĩtĩ. Akĩona na mairia andũ eerĩ
  makĩhanyũka maumĩte hau ngaari-inĩ meerekeire na kũu gĩthaka-inĩ. Agĩthitũka
  na agĩthiĩ kahora na akĩhota gũthooma namba cia ngari ĩyo. Akĩona namba icio
  anaciona handũ no ndararirikana ngaari ĩyo nĩ yaũ. Agĩtwarithia yake kahora na
  rĩrĩa aakuhĩrĩirie ho, akĩona mũtumia akomete hau thĩ. Akĩririkana o rĩmwe atĩ
  ngaari ĩyo nĩyo yarĩ na mũrũme wa Jeneti na akĩona ona ũcio ũkomete hau nĩ
  Jeneti. Akĩrũgamia ngaari na akĩhanyũka harĩa aarĩ ena guoya mũingĩ. No ngoroinĩ
  yake yarĩ na gĩtũmi gĩa gũteithia Jeneti kũririkana atĩ nĩ aamuoheire rĩrĩa
  amũrumĩte. Rĩrĩa aakuhĩrĩirie akĩona magego make makiura thakame naguo
  ũthiũ wake warĩ mũimbu nĩ kũhũũrwo mbaara. Akĩmũhuutia gĩthũri na rĩrĩa
  aaiguire ngoro yake nĩ ĩrahũũra akĩmenya atĩ ti mũkuũ. Akĩgooca Ngai akiuga;
  “Hĩ, kaĩ arĩ mũnyaka atĩa atĩ Jeneti arĩ muoyo!” Akĩgeria kũmwĩta rĩtwa rĩake
  akĩmũinainagia no ndeiguaga ona hanini.
  Wa-Nduuta akĩrora ngaari ya Jeneti akĩona hatirĩ kĩndũ gĩa bata kĩrĩ ho. Mbere ya
  gwĩciiria ũrĩa agwĩka, akĩgũthwo mũgongo na ihiga rĩnyugutĩtwo. Atanehũgũra,
  akĩigua rĩngĩ rĩagũtha ngaari na ũũru mũingĩ na akĩmenya atĩ nĩ aici arĩa moora
  maraikia mahiga. Atakũrĩa marĩĩgu, akĩoya Jeneti na akĩmũingĩria ngaari-inĩ yake
  o mahiga magĩikagio no gũtirĩ rĩamũgũthire. Akĩrurumia ngaari na akĩmĩtwara na
  ihenya inene mũno aroretie Jeneti thibitarĩ-inĩ ya Kenyatta, Nairobi. Akĩheana
  ũhoro wothe na rĩrĩa Jeneti aahũrirwo mbica akĩoneka atĩ nĩ mũgũthe rũbaru rwĩ
  hakuhĩ na ngoro na nĩruo rwatũma eerigwo. Ndagĩtaarĩ akĩmũthondeka nginya
  agĩũkĩra.
  Rĩrĩa Jeneti eeiguire, akiuga atĩ akũrũgamĩtie ngaari hau nĩ ũndũ ndĩkũgucagia
  maguta. Nĩ kũinũka akũinũkaga kuuma taũni kũndũ agwĩtĩirwo caai wa mwana
  wa mũraatawe. Rĩrĩa aumire nja kũgeria gũthondeka ngaari, arũme eerĩ mooka na
  mambĩrĩria kũmũũria ciũria. Macooka mamũhũũra na mamũhinga kanua ũndũ
  atangiuga mbu. Akiuga ndangĩririkana ũrĩa gũthiire na mbere tondũ nĩaringĩkire.
  Rĩrĩa ooririo kũrĩa mũrũme arĩ, akiuga atĩ nĩathiĩte thabarĩ ya thikũ igĩrĩ rũraya.
  Thigari ikĩhũũrĩrwo thimũ na igĩthiĩ he ngaari ya Jeneti. Makĩoya irore cia mĩkora
  magĩcooka makĩmĩkururia.
  Ihinda-inĩ rĩu, Wa-Nduuta nĩ aaumĩte thibitarĩ no nĩ aatigĩte aandĩka rĩtwa rĩake
  nĩguo kuonania nũũ watwarire Jeneti thibitarĩ. Rĩrĩa Jeneti eerirwo atĩ ateithirio
  kuuma mooko-inĩ ma mĩkora nĩ mũũndũ wĩtagwo Wa-Nduuta o nake
  ndaaririkanaga kũrĩa aaiguĩte rĩtwa rĩu.No thuutha wa gwĩciirangia, akĩririkana
  na akĩĩra na ngoro; “Ĩni, Wa-Nduuta nĩ ũrĩa wanjĩtĩte maraaya.” Nĩguo gwĩkĩra
  ũhoro ũcio mũkonde, akĩũria ndagĩtaarĩ arĩa mamũthondekaga atĩrĩ; “Mũũndũ
  ũcio akũhanaga atĩa?” Mũũmathĩa ũmwe agĩtaarĩria wega mũno na akiuga atĩ
  ũcio mũndũrũme akoragwo e ndereba wa ciĩbarũa Nairobi. Mũndũrũme ũngĩ
  akiuga; “Augire atĩ nĩ amũũĩ wega wee na mũthuuri waku na ndaigua akĩaria
  wega wa mũthuuriguo. Augire nĩagooka gũkuona rũciũ rũci-inĩ.”
  Rĩrĩa Jeneti aaiguire ũguo, akĩmenya atĩ Wa-Nduuta ũrĩa wamũrumire nowe
  ũmũteithirie kuuma mooko-inĩ ma eki naĩ. Agĩcookeria Ngai ngatho akiuga; “Nĩ
  ũhoro wa ma atĩ wega ũrĩhagwo na wega. Korwo Wa-Nduuta nĩoohirwo nĩ
  kũnjĩta maraaya rĩ, ndingĩrĩ haha ndĩ rĩu!”
  Rĩrĩa mũrũme wa Jeneti aacookire kuuma rũraaya, agĩkora Jeneti arĩ thibitarĩ. Na
  tondũ nĩaambĩrĩirie kũhona, makĩheo rũtha mainũke akahonere mũciĩ. Mũrũme
  nĩakenire mũno nĩ Wa-Nduuta kũhonokia mũka mooko-inĩ ma aici na marĩ na
  Jeneti magĩciiria ũrĩa mangĩhee Wa-Nduuta kĩheo atũũre aririkanaga kwa ihinda
  iraihu. Makĩbanga ũrĩa makũmwĩta kwao mũciĩ nĩguo makabange ũhoro ũcio.
  Wa-Nduuta agĩthiĩ kwao na akĩmeera; “Gwĩtĩkĩra kuoya kĩndũ atĩ nĩ kĩheeo nĩ
  kuuga atĩ ndiraririkana ũrĩa mwanjoheire mahĩtia marĩa ndeekĩte. Marĩa
  mangĩatũmire ndũũre njeera nginya ũmũthĩ ũyũ. Koguo nĩ ndamwĩhooya
  mũteanĩrie ũndũ ũyũ. Rekei tuuge Ngai nĩaarutire wĩra wake. Nĩ Ngai
  wamuumĩrĩire nginya mũgĩkinya kũnjohera, tondũ korwo ndĩ njeera
  ndingĩateithia mũtumia ũyũ.”
  Thuutha wa kwarangia igũrũ rĩgiĩ ũhoro ũcio, magĩtua atĩ tondũ Wa-Nduuta ndarĩ
  wĩra e naguo nĩ makũmwandĩka atuĩke ndereba ya Jeneti amũtwarage kũrĩa
  arenda gũthiĩ. Wa-Nduuta agĩtiganĩria wĩra wa ciĩbarũa cia ũtereba na makĩmũhe
  mũcaara mwega na nyũmba ya gũikara. Agĩtuĩka mũũndũ mwega na agĩcenjia
  mĩthiĩre yake ona agĩtiga kũnyua njohi ota ũrĩa eehĩtĩire ceceni-inĩ ya borithi.
  Akĩgĩa na mũtũũrĩre mwega na akĩĩtĩkia.
  Ũtarĩ nĩ mũigĩre.