Rĩtwa rĩrĩ riumanĩte na kwomboka na rĩtaũrĩkaga ta kũhĩa kana kumbuthũka na
gĩkeno nĩ rwĩmbo kũgĩa cama. Mwomboko waingĩrire Gĩkũyũ-inĩ kuuma bũrũri
wa Scotland mwaka-inĩ wa 1940 hĩndĩ ya riika rĩa kahiũ rĩetagwo riika rĩa booti
kana riika rĩa mũcuthĩ wa mbĩa. Arĩa maaruire mwaka-inĩ wa 1944 nĩo meetanirio
na mwomboko (riika rĩa mwomboko). Rwainagwo nĩ aanake na airĩtu na indo
ciakũrũina ciarĩ karing’aring’a na kĩnanda kĩa mũgeeto na nokĩo gĩetagwo kĩnyenje
tondũ hĩndĩ ĩrĩa kĩaguucio kĩhaanaga ta nda ya nyenje.
Aini a mbere arĩa maririkanagwo mũno gũtunga nyĩmbo cia mwomboko nĩ;
Athman Kĩrĩro wa Tharimũ, Gacungi wa Kamau (Wakĩnanda), John Arthur wa
Mũhũga, Mwangi wa Kĩrango kana Cinda Gĩkombe (Wawatĩrĩ), Meja wa Wanjirũ,
Valentino Ndinũ wa Kang’ethe, Nabũũ wa J, Kĩbirũ wa Mũthia (Kwĩrenga Beni ya
Mũgũre), Gacungi wa kĩnanda, Boniface Kariũki (Thahabu wa Karanja), Gĩtonga
wa Gathuma, Onesmus wa Nyaikamba, Mũkweri wa Kweri, Hitler Njũgũna,
Kĩrĩma wa Waithĩra (Kĩgaragaro), Cema Ikue na Kahĩĩ ka Arũme.
Arĩa angĩ mookire thuutha-inĩ (1950 – 1970s) nĩ; Mwangi wa Waciira (Wa
Kĩnyenje), Maranga wa Gatonye, Mwangi wa Gacaũ, Wa Gaitharĩ, Wanganangũ,
Meciiria, John Kĩragũ (Wa kĩnanda), H.M. Kariũki, Loreto Ndirangũ na Gĩtahi
Kĩai.
Mwangi wa Kĩrango kana Cinda Gĩkombe nĩwe warĩ wa mbere kũruta thaani ya
kĩnanda ya rwĩmbo rwa mwomboko mĩaka-inĩ ya 1950s na kũrĩ 1960s, BBC
ĩkĩrekondi rwĩmbo rũu rwetagwo Nyĩrĩ kwa Rubaathi. Aarutirwo kũgeeta kĩnanda
nĩ Arthur wa Mũhũga mahinda-inĩ marĩa aakoretwo arĩ tani mboi ya roori kwa
mũhĩndĩ wetagwo Maunji – Thika. Nĩacookire akĩandĩkwo nĩ Kenya Breweries
kũgathĩrĩria njohi thĩiniĩ wa nyĩmbo cia mbomboko. Thuutha ũcio gũtuĩkaga
nĩarogirwo nĩ mũũndũ maarutaga wĩra nake nĩ ũndũ wa ũiru atĩ Cinda Gĩkombe
nĩararĩhwo mbeca nyingĩ kũmũkĩra.
Mũthemba wa nyĩmbo cia mbere cia mwomboko cietagwo maaci namba wanu na
maaci namba tuu. Iria ingĩ ciacookire kũinwo igĩĩtwo koraci, mwomboko, tindo,
ndongomothi, njeki, rumba na kariara.
Mũrang’a Town ĩgĩakwo na ĩgĩtuĩka Headquarter.
Imwe cia nyĩmbo cia mwomboko iria ciĩ ngumo na ciainĩtwo mahinda macio ma
tene nĩ ici.
RĨRĨA MŨKŨRĨA NA MŨKANYUA
Rĩrĩa mũkũrĩa na mũkanyua, mũkĩgũraga matoyota
Nacio nding’ũri macindĩci, nyũmba ya Mũmbi
Nĩmwariganĩirwo nĩ Kĩmathi
Hũrĩra tindo magũrũ maya yokire na Jomo Kenyatta
Harambee-ĩ, harambee-ĩ, harambee oi harambee
Yokire na Jomo Kenyatta
Mĩkawa yarĩ ya nyakeerũ, na mĩgũnda yarĩ ya nyakeerũ
Mũmenyaga atĩ nĩ Kĩnyatta na mũtiga-irĩ
Witũ ti Dedan Kĩmathi
Chorus
Rĩrĩa Kĩmathi witũ akuire, akinyĩrĩte wĩyathi witũ
Ngong’u nginya Karĩmatũra, Mwangi na Irũngũ
Gĩkũyũ na Mũmbi makiuga
Kĩnanda kĩa mũgeeto
Chorus
Mwathiĩ renjikoo mwerirwo atĩa
Twerirwo makinya no meerĩ, nĩtũkũheo mũthenya ũmwe
Nyũmba ya Mũmbi tũririkanage Kĩmathĩ
Chorus
Geithia ngita no geithie mwene, ndĩrarũinĩire gwitũ Kamune
Ngiugĩrwo ngemi nĩ nyakĩnyua
Mwangi witũ ngĩrutĩrwo theenge gĩcegũ
Chorus
Ngũmũtiga na kiugo gĩkĩ, ĩragwo yarĩ iria yakua
Mũririkanage Kĩmathĩ na njamba ciitũ
Gũtirĩ gĩtatũirie kĩngĩ
Chorus
Mũkĩina twithiti na pathanga, mwĩririkanagie rũrũ rwitũ
Twithiti nĩ nduka cia Nairobi
Nyũmba iitũ kahiga gakũrũ gatiagararagwo nĩ maaĩ
Chorus
H.M
Tondũ H.M nĩaingĩra, ciana nĩicookio na mĩgongo
No ũrĩa ũkũrĩra, athaithwo akire ndĩna ũndũ ngũgweta
Ĩ tondũ kĩambĩrĩria kũrĩra, mwena wa athuuri ũgwatio tawa
Tũtikae gũtukanĩrio njohi na mĩthaiga
Ĩ tondũ rĩakinya thinacara, ũtatuĩte mĩrĩyo nĩ ethiĩre
Tũtigĩrwo ici nema kũhĩa irĩ na wĩra wacio
Ĩ waigua mũthuru cũthũ cũthũ, nĩ wa kang’ei akiuma ndũnyũ
Atigire mbũri cia mũrũme itarĩ na mĩrĩĩyo
Ĩ mũthuuri wĩthambe na wenjwo, nĩ inyuĩ mũrendwo nĩ tũrendi
Nĩ ũndũ wa itina cia kahũa na ibuku rĩa beengi
Nũũ wa twendi ĩiti ũtarĩ mũka, nĩ arũme mbembe akirĩrĩirie
Mĩaka yake nĩ mĩhĩtũke ya kwaria na rendi
Ĩ tondũ mũraigua gakĩnuma, ndakoire ndũnyũ kagwĩte
Huhagĩrĩrie na tũnyama, ngũrĩte o Gakĩndũ
Ngũgatemania na twa ngũthũ, kegaĩre andũ ao
Ĩ niĩ H.M tondũ mwanyona, ndacambũrĩirwo Karatina
Mũng’ei ũgĩtunĩha maitho, rendi mũgwanja ikĩhehana
Igũrũ rĩa handũ hakwa
Ĩ kwagĩte mũthuuri mũkũrũ, akiuha maitũ naniĩ mwarĩ
Naniĩ ndĩmũhe mbũri ikũmi cia gũtiira nyoondo
Ĩ Gaithuma nĩ tũrĩkanĩre, tũnyue mbanana na Rĩmuuru
Kĩndũ itangĩenda itherũ nakĩo no mũka wa mũũndũ
Kana njuĩrĩ yake ya mũtwe ĩhutio nĩ rũkũngũ
Ĩ kĩmwana watũũra Nairobi, wahenereirio nĩ thikati
Na rendi nĩ ciagayanirwo ũgakora mathuuro
Ĩ kĩmwana inũka ũkahikanie, rangi wa mwĩrĩ ũtanathũũka
Rangiwa mwĩrĩ ndũgũragwo ta rangi wa iraatũ
